Antik Pers Mitolojisi
­čîÉAk─▒┼č,  Persler

Antik Pers Mitolojisi

Antik Pers Mitolojisi

Antik Pers mitolojisi ilk olarak B├╝y├╝k ─░ran olarak bilinen b├Âlgede (Kafkaslar, Orta Asya, G├╝ney Asya ve Bat─▒ Asya) geli┼čmi┼čtir. Persler ba┼člang─▒├žta kendilerini “asil” ya da “├Âzg├╝r” anlam─▒na gelen ve ─▒rkla hi├žbir ilgisi olmayan Aryan olarak adland─▒ran g├Â├žebe bir halk─▒n par├žas─▒yd─▒.

Bu Aryanlar─▒n bir kolu M.├ľ. 3. biny─▒ldan ├Ânce ┼ču anda ─░ran olarak bilinen b├Âlgeye (orijinal ad─▒yla Ariana – “Aryanlar─▒n ├╝lkesi”) ve ├ževresine yerle┼čmi┼čtir ve Hint-─░ranl─▒lar olarak an─▒lmaktad─▒r; di─čer bir kolu ise ─░ndus Vadisi’ne yerle┼čmi┼čtir ve Hint-Aryanlar olarak bilinmektedir.

Her ikisi de a┼ča─č─▒ yukar─▒ ayn─▒ ├ževre ve k├╝lt├╝rden geldikleri i├žin, zaman i├žinde Hindistan’─▒n Vedik irfan─▒ ve Hinduizmi ile ─░ran’─▒n Erken ─░ran Dini ve Zerd├╝┼čtl├╝─č├╝ olarak geli┼čecek olan ortak bir dini inan├ž sistemini payla┼č─▒yorlard─▒ ve bunlar─▒n hepsi de temel kavramlar─▒ ve do─ča├╝st├╝ varl─▒k t├╝rlerini payla┼č─▒yordu. Bu t├╝r varl─▒klara ve onlar─▒n hikayelerine olan inan├ž – g├╝n├╝m├╝zde ‘mitoloji’ olarak adland─▒r─▒lmaktad─▒r – sadece onlar─▒n samimi dini sistemiydi ve onlar i├žin herhangi bir dinin g├╝n├╝m├╝zdeki bir m├╝ntesibi i├žin ge├žerli oldu─ču kadar ge├žerliydi. Bu s├Âzde ‘mitoloji’ asl─▒nda Zerd├╝┼čtl├╝k’e de kaynakl─▒k edecek ve bu da Yahudilik, H─▒ristiyanl─▒k ve ─░slam’─▒n geli┼čimini etkileyecektir.

Kaynaklar & Geli┼čtirme

Eski Pers dini gelene─či s├Âzl├╝ olarak aktar─▒lm─▒┼čt─▒r ve bununla ilgili tek yaz─▒l─▒ metinler peygamber Zerd├╝┼čt’├╝n (yakla┼č─▒k M.├ľ. 1500-1000) Zerd├╝┼čtl├╝k haline gelecek reformlar─▒ ba┼člatmas─▒ndan sonras─▒na aittir. Avesta (Zerd├╝┼čt kutsal metinleri), Zerd├╝┼čt ├Âncesi tanr─▒lar─▒, ruhlar─▒ ve di─čer varl─▒klar─▒ ele alan ve Ya┼čt olarak bilinen b├Âl├╝m├╝n birincil kayna─č─▒d─▒r. Zerd├╝┼čt ├Âncesi dinle ilgili di─čer bilgiler Bundahisn ve Denkard olarak bilinen daha sonraki eserlerden ve daha az ├Âl├ž├╝de Vendidad’dan gelmektedir.

Vendidad metni Zerd├╝┼čtl├╝─č├╝n nas─▒l uygulanmas─▒ gerekti─čine dair fikir verir ve dinin kurulu┼čundan ├Ânceki ├že┼čitli varl─▒klardan ve rit├╝ellerden bahseder. Pers mitolojisinin di─čer ├Ânemli kaynaklar─▒, Pers ┼čair Abolqasem Ferdowsi (MS 940-1020) taraf─▒ndan ├žok daha eski s├Âzl├╝ gelenekten yararlan─▒larak yaz─▒lan Shahnameh (“Krallar─▒n Kitab─▒”) ve Sasani D├Ânemi’nde (MS 224-651) yaz─▒lan ve yine s├Âzl├╝ gelene─če dayanan pop├╝ler Bin Masal’d─▒r (daha ├žok Binbir Gece Masallar─▒ olarak bilinir).

ERKEN D├ľNEM I╠çRAN TANRILARI ZOROASTER TARAFINDAN NEREDEYSE TAMAMEN YENI╠çDEN TASARLANMI┼×, ANCAK BI╠çR├çO─×U AZ YA DA ├çOK ORI╠çJI╠çNAL I╠ç┼×LEVLERI╠çNI╠ç KORUMU┼×TUR.

─░lk ─░ran tanr─▒lar─▒ Zerd├╝┼čt taraf─▒ndan neredeyse tamamen yeniden tasarland─▒ ancak bir├žo─ču orijinal i┼člevlerini az ya da ├žok korudu. Bu tanr─▒lara Zerd├╝┼čt ├Âncesi Persler taraf─▒ndan nas─▒l sayg─▒ g├Âsterildi─či belirsizdir, ancak rit├╝ellerin ate┼či (ilahi bir unsur ve ayn─▒ zamanda bir tanr─▒ olarak kabul edilir) i├žerdi─či, a├ž─▒k havada yap─▒ld─▒─č─▒ ve tanr─▒lar─▒n kral─▒ Ahura Mazda’n─▒n varl─▒─č─▒nda ki┼čile┼čtirilen y├╝ce ─░yilik ilkesini y├╝celtti─či kesindir.

Yarat─▒l─▒┼č ve K├Ât├╝l├╝k Sorunu

G├Âr├╝len ve g├Âr├╝lmeyen d├╝nya, t├╝m iyili─čin ve t├╝m ya┼čam─▒n kayna─č─▒ olan Ahura Mazda taraf─▒ndan yarat─▒lm─▒┼čt─▒r. Ahura Mazda yarat─▒lmam─▒┼č ve ebediydi ve iyili─čiyle bilinen her ┼čeyi yedi ad─▒mda yaratt─▒:

  • G├Âky├╝z├╝
  • Su
  • D├╝nya
  • Bitkiler (bitki ├Ârt├╝s├╝, mahsuller)
  • Hayvanlar
  • ─░nsan Varl─▒klar─▒
  • Yang─▒n

G├Âk, hi├žli─čin ortas─▒nda as─▒l─▒ duran bir k├╝reydi ve Ahura Mazda onun i├žinde sular─▒ serbest b─▒rakt─▒ ve sonra sular─▒ toprakla birbirinden ay─▒rd─▒. G├Âky├╝z├╝ elementi yery├╝z├╝n├╝n ├╝zerinde y├╝kseldi ve onun alt─▒ndan ge├žti. Ahura Mazda yery├╝z├╝ne her ├že┼čit bitki ├Ârt├╝s├╝n├╝ yayd─▒ ve onlara kendi ya┼čamlar─▒n─▒ a┼č─▒lad─▒ ve sonra da bitki ├Ârt├╝s├╝yle beslenecek ve onu d├Âlleyecek olan di─čer t├╝m hayvanlara ya┼čam verecek olan Gavaevodta’y─▒, ─░lksel Bo─ča’y─▒ (“tek yarat─▒lm─▒┼č bo─ča”, ─░lksel S─▒─č─▒r ve ─░lksel ├ľk├╝z olarak da verilir) yaratt─▒.

3049.jpg
Faravahar at Persepolis

Bu noktada Ahura Mazda’n─▒n do─ča├╝st├╝ d├╝┼čman─▒, kaosu, karanl─▒─č─▒ ve k├Ât├╝l├╝─č├╝ temsil eden Angra Mainyu (Ahriman olarak da bilinir) anlat─▒ya girer. Avesta bu varl─▒─č─▒n k├Âkenini vermez ve dinleyicilerinin Angra Mainyu’nun varl─▒─č─▒ ve ba┼člang─▒c─▒ hakk─▒nda ├Ânceden bilgi sahibi olduklar─▒n─▒ varsayar gibidir. Daha sonraki Zerd├╝┼čtl├╝k mezhebi Angra Mainyu’yu Ahura Mazda’n─▒n ikiz karde┼či yapm─▒┼čt─▒r, ancak bu d├╝alizm geleneksel Zerd├╝┼čtler taraf─▒ndan reddedilmi┼čtir (ve reddedilmektedir).

MS 19. y├╝zy─▒lda ya┼čam─▒┼č Alman oryantalist Martin Haug (y. 1827-1876), her ┼čeye g├╝c├╝ yeten ve iyiliksever Ahura Mazda taraf─▒ndan yarat─▒lm─▒┼č bir d├╝nyada k├Ât├╝l├╝─č├╝n k├Âkenine dair bu sorunu Angra Mainyu’nun asl─▒nda bir tanr─▒ olarak var olmad─▒─č─▒n─▒, tanr─▒n─▒n yarat─▒c─▒ eyleminin y─▒k─▒c─▒/negatif enerji bo┼čal─▒m─▒ oldu─čunu iddia ederek ├ž├Âzmeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bu g├Âr├╝┼če g├Âre, Angra Mainyu yaratma eyleminden bilin├ž ve g├╝├ž al─▒r ama kendisi de yarat─▒lm─▒┼č bir varl─▒kt─▒r ve nihayetinde yarat─▒c─▒n─▒n daha b├╝y├╝k g├╝c├╝ kar┼č─▒s─▒nda ba┼čar─▒s─▒z olacakt─▒r. Haug’un cevab─▒ Zerd├╝┼čt’├╝n orijinal vizyonuna uyuyor gibi g├Âr├╝nmektedir ancak bunun Zerd├╝┼čt ├Âncesi anlay─▒┼ča uygulan─▒p uygulanmayaca─č─▒ bilinmemektedir.

Ahura Mazda d├╝nyay─▒ ve Gavaevodta’y─▒ yarat─▒p her ┼čeyi harekete ge├žirdikten sonra, ─░lksel Bo─ča Angra Mainyu taraf─▒ndan ba┼čka hi├žbir neden olmaks─▒z─▒n ├Âld├╝r├╝l├╝r. Gavaevodta’n─▒n cesedi aya g├Ât├╝r├╝lerek ar─▒nd─▒r─▒l─▒r ve bo─čan─▒n ar─▒nd─▒r─▒lm─▒┼č tohumundan t├╝m hayvanlar meydana gelir. Ahura Mazda b├Âylece Angra Mainyu’nun yok etme ├žabalar─▒n─▒ olumlu sonu├žlara d├Ân├╝┼čt├╝rmek i├žin ba┼čka bir├žok ├Ârnekte tekrarlanan bir paradigma olu┼čturur.

Hayvanlar ve bitkiler ya┼čamaya ba┼člad─▒ktan sonra Ahura Mazda ilk insan─▒, Gayomartan’─▒ (Gayomard, Kiyumars olarak da verilir) yarat─▒r; Gayomartan g├╝zel ve “g├╝ne┼č kadar parlakt─▒r” ve bu y├╝zden Angra Mainyu’nun dikkatini ├žeker ve onu ├Âld├╝r├╝r. G├╝ne┼č Gayomartan’─▒n topraktaki tohumunu ar─▒nd─▒r─▒r ve 40 y─▒l sonra ondan bir ravent bitkisi ├ž─▒kar ve b├╝y├╝yerek Ahura Mazda’n─▒n ruhlar─▒na ya┼čam ruhunu ├╝fledi─či ilk ├Âl├╝ml├╝ ├žifte – Ma┼čya ve Ma┼čyanag’a – d├Ân├╝┼č├╝r. Ma┼čya ve Ma┼čyanag d├╝nyadaki hayvanlarla, birbirleriyle ve Ahura Mazda’yla tam bir uyum i├žinde ya┼čarlar, ta ki Angra Mainyu onlar─▒n cennetine gelip, kendisinin onlar─▒n yarat─▒c─▒s─▒ ve d├╝nyan─▒n efendisi oldu─čunu ve Ahura Mazda’n─▒n onlar─▒ kand─▒rd─▒─č─▒n─▒ iddia ederek onlar─▒ ba┼čtan ├ž─▒karana kadar.

I╠çNSANLARA AHURA MAZDA TARAFINDAN ├ľZG├ťR I╠çRADE BAH┼×EDI╠çLMI╠ç┼×TI╠çR VE I╠çNSAN VAROLU┼×UNUN ANLAMI K├ľT├ťL├ťK YERI╠çNE I╠çYI╠çLI╠ç─×I╠ç SE├çMEKTEN GE├çER.

Kafalar─▒ kar─▒┼čan ├žift, ger├žek yarat─▒c─▒lar─▒n─▒n s├Âz├╝nden ┼č├╝phe duyarak Angra Mainyu’nun yalan─▒n─▒ kabul eder ve b├Âylece g├╝nah d├╝nyaya girer ve uyum kaybolur. ├çift d├╝┼č├╝┼člerinden sonra 50 y─▒l boyunca gebe kalamaz ve Mashyanag nihayet do─čum yapt─▒─č─▒nda, Mashya ile birlikte ├žocuklar─▒ yerler ├ž├╝nk├╝ denge ve mant─▒k duygular─▒n─▒ kaybetmi┼člerdir. Bundan y─▒llar sonra, insanl─▒─č─▒n atalar─▒ olacak bir ba┼čka ikiz seti do─čar. Ancak ilk ├žiftin yalan─▒ kabul etmesi nedeniyle cennet kaybedilmi┼čtir ve insanlar art─▒k do─čal d├╝nya ve birbirleriyle m├╝cadele i├žinde ya┼čayacaklard─▒r.

─░nsanlara Ahura Mazda taraf─▒ndan ├Âzg├╝r irade bah┼čedilmi┼čti, bu sayede Angra Mainyu’nun yalanlar─▒na inanmay─▒ yarat─▒c─▒lar─▒n─▒n ger├že─čine tercih edebildiler ve dolay─▒s─▒yla insan varolu┼čunun anlam─▒ da bu ├Âzg├╝r iradenin iyiyi k├Ât├╝ye, Ahura Mazda’y─▒ Angra Mainyu’ya tercih ederek kullan─▒lmas─▒na dayan─▒r. Ki┼či nas─▒l bir se├žim yaparsa hayat─▒n─▒n kalitesini ve do─čal olarak ├Âl├╝mden sonraki ya┼čam─▒n─▒ da o belirleyecektir.

Ya┼čam ve ├ľl├╝m Sonras─▒

E─čer ki┼či Ahura Mazda’y─▒ takip etmeyi se├žerse, ba┼čkalar─▒yla ve ├ževresiyle uyum i├žinde iyi ve ├╝retken bir hayat ya┼čard─▒; Angra Mainyu’yu se├žerse, ger├že─če kar┼č─▒t olarak ya┼čar ve bir kar─▒┼č─▒kl─▒k ve ├žeki┼čme kayna─č─▒ haline gelirdi. Bir ki┼či ├Âld├╝─č├╝nde, ruhu ├╝├ž g├╝n boyunca cesedin etraf─▒nda dola┼č─▒rken, tanr─▒lar onun hayattaki ruhani alacaklar─▒n─▒ ve bor├žlar─▒n─▒ sayarlard─▒. Ruh daha sonra karanl─▒k bir nehri ge├žerek ├Âl├╝ler diyar─▒na gitmeye ├ža─čr─▒l─▒r ve bu s─▒rada iyi ruhlar k├Ât├╝ ruhlardan ayr─▒l─▒rd─▒ (Ay─▒r─▒c─▒’n─▒n Ge├ži┼či olarak bilinen bir s├╝re├ž). Daha sonra, adil ruhlar cennete gider ve orada daha ├Ânce gidenlerle yeniden bir araya gelirlerdi; k├Ât├╝ ruhlar ise karanl─▒k bir azap cehennemine at─▒l─▒rlard─▒.

Tanr─▒lar ve Ruhlar

Ki┼činin kaderini belirleyen ve ayn─▒ zamanda evrenin i┼člemesini sa─člayan do─ča├╝st├╝ varl─▒klar, Ahura Mazda’n─▒n emanasyonlar─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. En iyi bilinenleri ┼čunlard─▒r:

  • Mithra – do─čan g├╝ne┼čin, antla┼čmalar─▒n ve s├Âzle┼čmelerin tanr─▒s─▒
  • Hvar Ksata – Tam G├╝ne┼č Tanr─▒s─▒
  • Ardvi Sura Anahita – bereket, sa─čl─▒k, su, bilgelik ve bazen sava┼č tanr─▒├žas─▒
  • Ra┼čnu – bir melek; ├Âl├╝lerin adil yarg─▒c─▒
  • Verethragna – k├Ât├╝l├╝─če kar┼č─▒ sava┼čan sava┼č├ž─▒ tanr─▒
  • Vayu – k├Ât├╝ ruhlar─▒ kovan r├╝zgar tanr─▒s─▒
  • Tiri ve Tishtrya – tar─▒m ve ya─č─▒┼č tanr─▒lar─▒
  • Atar – ilahi ate┼č unsurunun tanr─▒s─▒; ate┼čin ki┼čile┼čtirilmesi
  • Haoma – hasat, sa─čl─▒k, g├╝├ž, canl─▒l─▒k tanr─▒s─▒; sular─▒ ayd─▒nlanma getiren ayn─▒ adl─▒ bitkinin ki┼čile┼čtirilmesi

Bunlara ek olarak, en ├Ânemlileri aras─▒nda ├Âl├╝lerin rehberi melek Suroosh ve her ikisi de ├Âb├╝r d├╝nyaya ge├ži┼čte ruhu kar┼č─▒layan Kutsal Bakire Daena olmak ├╝zere bir dizi ba┼čka varl─▒k daha vard─▒. Bu d├╝nyada ve di─čer d├╝nyada, t─▒pk─▒ insanlar gibi iyi ve k├Ât├╝ aras─▒ndaki kozmik m├╝cadeleye kat─▒lan g├Âr├╝nmez ruhlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝l├╝rd├╝. Ahuralar iyi ruhlar, daivalar ise k├Ât├╝ ruhlard─▒; her ikisi de insan ya┼čam─▒n─▒ ve d├╝┼č├╝ncesini etkiliyordu.

7989.jpg
Kanatl─▒ Fig├╝r, Qizqapan Kaya Mezarlar─▒

Ki┼činin ruhani yolculu─čunun merkezinde hayvanlara, ├Âzellikle de k├Âpeklere ne kadar iyi davrand─▒─č─▒ yer al─▒rd─▒. Eski ─░ran’da k├Âpekler ├Âzellikle y├╝ksek bir stat├╝ye sahipti ve daha sonraki Zerd├╝┼čt inanc─▒nda, ya┼čam ve ├Âl├╝m aras─▒ndaki u├žurumu kapsayan Chinvat K├Âpr├╝s├╝’n├╝ (Ay─▒r─▒c─▒’n─▒n Ge├židi’ndeki karanl─▒k nehir imgesinin yerini alacakt─▒) koruyorlard─▒. K├Âpekler aklanm─▒┼č bir ruhu kabul eder ve mahk├╗m edilmi┼č olanlar─▒ reddederdi.

Do─ča├╝st├╝ Yarat─▒klar

K├Âpek, Pers mitolojisinin en pop├╝ler ve kal─▒c─▒ fig├╝rlerinden biri olan ve k├Âpek-ku┼č olarak adland─▒r─▒lan Simurgh’da belirgin bir ┼čekilde yer al─▒r. Simurgh k├Âpek ba┼čl─▒, tavus ku┼ču g├Âvdeli ve aslan pen├želi, bir fili kolayl─▒kla kald─▒rabilecek kadar b├╝y├╝k, 1.700 y─▒ll─▒k d├Âng├╝ler halinde ya┼čayan ve kendi yaratt─▒─č─▒ ate┼če dal─▒p ├Âlmeden ve yeniden do─čmadan ├Ânce (daha sonraki Anka Ku┼ču efsanesinin ├Ânc├╝s├╝) devasa bir ku┼čtu. Simurgh aslen Saena olarak bilinen ve d├╝nyan─▒n merkezindeki T├╝m Tohumlar─▒n A─čac─▒’n─▒n dallar─▒nda y├╝ksekte oturan ve kanatlar─▒n─▒ ├ž─▒rparak tohumlar─▒ havaya sa├žan ve bu tohumlar r├╝zgar ve ya─čmur yoluyla yery├╝z├╝ndeki yerlerini bulan B├╝y├╝k ┼×ahin olarak g├Âr├╝n├╝r.

Ku┼člar Pers mitolojisinde iyi ve k├Ât├╝ aras─▒ndaki m├╝cadelenin her iki taraf─▒nda da belirgin bir ┼čekilde yer al─▒r. B├╝y├╝k ku┼č Chamrosh (k├Âpek g├Âvdeli ve kartal ba┼čl─▒ ve kanatl─▒) B├╝y├╝k A─ča├ž’tan tohumlar─▒n da─č─▒t─▒lmas─▒na yard─▒mc─▒ olur ve ayn─▒ zamanda Persleri Pers olmayanlar─▒n tehditlerine kar┼č─▒ korurken, kar┼č─▒ tarafta Chamrosh’un niyetlendi─či her t├╝rl├╝ iyili─či engellemeye ├žal─▒┼čan devasa ku┼č Kamak vard─▒r. Bir├žok a├ž─▒dan Simurgh’a benzeyen Huma ku┼ču krall─▒─č─▒ bah┼čeder ve ├ža─člar─▒n t├╝m bilgeli─čini elinde tutarken, Anka (ya da Rukh) olarak bilinen dev y─▒rt─▒c─▒ ku┼č ise ondan ka├žabileceklerini d├╝┼č├╝nenlere adalet da─č─▒t─▒r.

En korkulan do─ča├╝st├╝ varl─▒klardan biri, yeni do─čanlar─▒n ya┼čam g├╝c├╝yle beslenen bir gece iblisi olan Al (Hal ve ├ťmm├╝ Nau┼č olarak da bilinir) idi. Al, khrafstra olarak bilinen ve insan ya┼čamlar─▒n─▒ s─▒k─▒nt─▒ya sokan, bozan ve bazen de sona erdiren daha b├╝y├╝k bir k├Ât├╝ ve tehlikeli ruhlar toplulu─čunun bir par├žas─▒yd─▒. Khrafstra g├Âr├╝nmezdi ama niyetlerini g├Âzlemlenebilir do─ča arac─▒l─▒─č─▒yla sokan kar─▒ncalar, e┼ček ar─▒lar─▒, ekinleri yok eden b├Âcekler, ├Âr├╝mcekler, kurba─čalar, kemirgenler, y─▒lanlar ve y─▒rt─▒c─▒ hayvanlarda g├Âsterirlerdi. K├Âpek, bu ruhlara ve onlar─▒n fiziksel tezah├╝rlerine kar┼č─▒ en iyi koruma olarak kabul edilirdi.

11568.jpg
Simurglu Sasani tarz─▒ Tabak

En g├╝├žl├╝ g├Âr├╝nmez ruhlardan biri, di─čer varl─▒klardan farkl─▒ olarak iyi ve k├Ât├╝ aras─▒ndaki sava┼čta toplu olarak tarafs─▒z olan Cinlerdi (Cin olarak da bilinir ve en iyi Cin olarak bilinir). Baz─▒ Cinler k├Ât├╝ niyetli, baz─▒lar─▒ ise iyi huyluydu, ancak genel olarak ko┼čullara ve bireysel d├╝rt├╝lere tepki veriyor gibi g├Âr├╝n├╝yorlard─▒. Bir Cin bir dile─či yerine getirebilir, ancak bunu yaparken sonucu ├žarp─▒tabilir ve ihanet edebilir veya tersine, sadece yard─▒mc─▒ olabilir. Cinlerin ├Âzellikle ├ž├Âl ovalar─▒ ve vahalar gibi ─▒ss─▒z yerleri tercih etti─či d├╝┼č├╝n├╝l├╝rd├╝, bu nedenle t├╝ccarlar ve gezginler taraf─▒ndan onlar─▒n etkilerinden korunmak i├žin muskalar ta┼č─▒n─▒rd─▒.

Cinlere benzer ┼čekilde Peri’ler (periler) de yaramaz ya da yard─▒msever olabilirlerdi. Periler, tanr─▒lardan ├Ânemli mesajlar iletebilen ya da ayn─▒ kolayl─▒kla ├Ânemli bir nesneyi ├žal─▒p saklayabilen veya bir ki┼čiyi yanl─▒┼č y├Ânlendirebilen k├╝├ž├╝k, g├╝zel, kanatl─▒ yarat─▒klard─▒r – genellikle di┼čidirler. Ge├žmi┼čte i┼čledikleri bir g├╝nah─▒n kefaretini ├Âdeyene kadar peri formunda hapsedildikleri, ancak ne insan ruhu ne de ├Âl├╝ms├╝z varl─▒klar olduklar─▒ iddia edilir. E─čer ama├žlar─▒ kefaret ├Âdemekse, i┼člerinde kolektif olarak k├Ât├╝ olduklar─▒ anla┼č─▒l─▒yor, ├ž├╝nk├╝ onlarla ilgili hikayelerde sorun ├ž├Âzd├╝kleri kadar sorun ├ž─▒kard─▒klar─▒ da g├Âr├╝l├╝yor.

D├╝zen ve insan mutlulu─ču i├žin bir ba┼čka b├╝y├╝k tehdit de ejderhayd─▒ (azhi olarak bilinir) ve bunlar─▒n en korkuncu “├╝├ž a─č─▒zl─▒, ├╝├ž ba┼čl─▒, alt─▒ g├Âzl├╝, bin duyusu olanÔÇŽ en g├╝├žl├╝s├╝, iyi ilkenin d├╝nyas─▒n─▒ yok etmek i├žin” (Ya┼čt 9.14; Curtis, 23) olarak tan─▒mlanan Azhi Dahaka’yd─▒. Ejderha Azhi Sruvara insanlar─▒ ve atlar─▒ avlarken, bir di─čeri olan Gandareva denizleri kar─▒┼čt─▒r─▒r ve gemileri bat─▒r─▒r.

├ťnl├╝ Efsaneler

Bu yarat─▒klar─▒n, tanr─▒lar─▒n ve ruhlar─▒n yan─▒ s─▒ra onlarla m├╝cadele eden kahramanlar─▒n hikayeleri, Avesta’n─▒n baz─▒ b├Âl├╝mlerine ve daha kapsaml─▒ olarak MS 977-1010 y─▒llar─▒ aras─▒nda yaz─▒lan Firdevsi’nin ┼×ahname’sine dahil edilene kadar uzun bir s├Âzl├╝ gelenek i├žinde aktar─▒lm─▒┼čt─▒r. ┼×ehname nesiller boyu s├╝ren muazzam bir destand─▒r ancak kabaca ─░ran Krall─▒─č─▒ taraf─▒ndan sembolize edilen iyilik g├╝├žlerinin, Turan Krall─▒─č─▒ taraf─▒ndan ki┼čile┼čtirilen kaos ve k├Ât├╝l├╝k g├╝├žleriyle m├╝cadelesini anlat─▒r.

├çat─▒┼čmalar─▒ ba┼člamadan ├žok ├Ânce, ilk b├╝y├╝k kahraman, bilinen d├╝nyay─▒ adalet ve ba─čl─▒l─▒kla y├Âneten, ├Âl├╝m├╝ ve hastal─▒─č─▒ kovan ve krall─▒─č─▒ boyunca insanlar─▒n ya┼čamlar─▒n─▒ y├╝kselten Kral Yima’d─▒r (Yama olarak da verilir). ├ľzverili ba─čl─▒l─▒─č─▒n─▒n ├Âd├╝l├╝ olarak tanr─▒lar taraf─▒ndan kendisine g├╝├ž verilir ve bunu ak─▒ll─▒ca kullan─▒r: d├╝nya a┼č─▒r─▒ kalabal─▒kla┼čt─▒─č─▒nda, insanlar─▒n, hayvanlar─▒n ve bitki ├Ârt├╝s├╝n├╝n bar─▒┼č i├žinde bir arada ya┼čamas─▒ i├žin daha fazla alan ve kaynak sa─člayarak onu geni┼čletir.

Baz─▒ akademisyenlerin daha sonra ─░ncil’de anlat─▒lan Nuh’un Gemisi hik├óyesine do─črudan etkisi oldu─čunu belirtti─či hik├óyede, Yima da d├╝nyay─▒ y─▒k─▒mdan kurtar─▒r. Tanr─▒lar Yima’ya sert bir k─▒┼č─▒n yakla┼čt─▒─č─▒n─▒ ve bir erkek, bir kad─▒n, her t├╝r bitkinin tohumlar─▒n─▒ ve her t├╝r hayvandan iki┼čer tanesini ├╝├ž katmanl─▒ b├╝y├╝k bir ah─▒rda toplamas─▒ gerekti─čini s├Âyler. Yima bunu yapar ve d├╝nya kurtulur. Ancak 300 y─▒l─▒ a┼čk─▒n bir s├╝re h├╝k├╝m s├╝rd├╝kten sonra Angra Mainyu’nun yalanlar─▒n─▒ dinlemeye ba┼člar ve bu y├╝zden g├╝nah i┼čler ve ilahi l├╝tuf onu terk eder. Bundan sonra, halefleri adil bir y├Ânetim s├╝rd├╝rmek i├žin m├╝cadele etmek zorundad─▒r ├ž├╝nk├╝ aldatma ve hile art─▒k siyasette d├╝zenli olarak rol oynayacakt─▒r.

En b├╝y├╝k Pers kahraman─▒, kahraman Sam’─▒n torunu ve ayn─▒ derecede kahraman Zal’─▒n o─člu olan Rustum’dur (Rostom ve Rustam olarak da verilir). Sam bir erkek evlat ├Âzlemi ├žekmektedir ve Zal do─čdu─čunda ├žok sevinir ancak ├žocu─ča bak─▒p parlak beyaz sa├žlar─▒ oldu─čunu g├Ârd├╝─č├╝nde o an ├žabucak kaybolur. Bunu k├Ât├╝ bir alamet olarak yorumlayan Sam, yeni do─čan ├žocu─ču Alburz Da─člar─▒’nda terk eder ve ├Âl├╝me terk eder. Ancak ├žocuk Simurgh taraf─▒ndan al─▒n─▒r ve onu kendi o─člu gibi yeti┼čtirir ve inan─▒lmaz bir g├╝├ž ve insan├╝st├╝ g├╝├žler geli┼čtirir.

11595.jpg
Pers Kahraman─▒ Rustum

Bir s├╝re sonra Sam’in saray─▒na da─člarda ya┼čayan b├╝y├╝k bir kahramanla ilgili haberler gelir ve ayn─▒ zamanda Sam o─člunun tekrar hayatta oldu─čunu hayal eder ve onu bulmaya te┼čvik edilir. Simurgh, Zal’a babas─▒na ve insanlar─▒n d├╝nyas─▒na d├Ânmesini s├Âyler ancak ona yard─▒ma ihtiyac─▒ oldu─čunda onu ├ža─č─▒rmak i├žin kullanmas─▒ gereken bir t├╝y (baz─▒ versiyonlarda ├╝├ž t├╝y) verir. Zal b├╝y├╝k bir prens olur ve o─čullar─▒n─▒ do─čurmakta zorlanan prenses Rudabeh ile evlenir.

Zal, Simurg’u ├ža─č─▒r─▒r ve ona ├žocu─ču sezaryenle nas─▒l do─čuraca─č─▒n─▒ ve bitkilerin t─▒bbi kullan─▒m─▒n─▒ ├Â─čretir. R├╝stem do─čar ve bir g├╝n sonra bir ya┼č─▒ndaki bir ├žocu─čun b├╝y├╝kl├╝─č├╝ne ve g├╝c├╝ne sahip olur ve h─▒zla b├╝y├╝meye devam ederek “bir selvi a─čac─▒ boyuna ve bir fil g├╝c├╝ne” ula┼č─▒r (Curtis, 39). Turan kuvvetlerine kar┼č─▒ ─░ran kuvvetlerinin b├╝y├╝k kahraman─▒ olur ve sonunda hile ve desiseyle ├Âld├╝r├╝lse de galip gelir ve d├╝zen yeniden sa─član─▒r.

Sonu├ž

Elbette Pers mitolojisinden ba┼čka pek ├žok ├╝nl├╝ ├Âyk├╝ vard─▒r – R├╝stem masallar─▒ tek ba┼č─▒na destans─▒d─▒r ve ┼×ahname bunlar─▒ di─čerleriyle birlikte 50.000 kafiyeli beyitte ├Ârer, bu da onu G─▒lgam─▒┼č Destan─▒ veya Homeros’un ─░lyada’s─▒ gibi di─čer ├╝nl├╝ eserlerden daha uzun ve tematik olarak daha karma┼č─▒k hale getirir – iyilik-k├Ât├╝l├╝k ve kaosa kar┼č─▒ zafer kazanan d├╝zen temas─▒n─▒ ara┼čt─▒r─▒r ve geni┼čletir. Bu masallar─▒ anlatman─▒n uzun bir gelene─če sahip olmas─▒, zengin imgelerinin ve dramatik gerilimlerinin pop├╝laritesini kan─▒tlamaktad─▒r, zira yaz─▒l─▒ bir form bulmadan ├Ânce y├╝zy─▒llar boyunca s├Âzl├╝ olarak tekrarlanm─▒┼člard─▒r.

Avesta ancak ┼×apur II (MS 309-379) d├Âneminde yaz─▒ya ge├žirilmi┼č ve Sasani ─░mparatorlu─ču’nun (MS 224-651) I. Kosrau (MS 531-579) d├Âneminde kodlanm─▒┼č/revize edilmi┼č, ┼×annameh ise ancak MS 11. y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda tamamlanm─▒┼čt─▒r. Buna ra─čmen, Perslerin s├Âzl├╝ gelene─činin di─čer k├╝lt├╝rlerin dini sistemlerini y├╝zy─▒llar ├Âncesinden etkiledi─či d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Pers mitolojik motifleri Vedik, Mezopotamya, M─▒s─▒r ve Yunan dini sistemlerinin baz─▒ y├Ânlerinde belirgindir ve daha sonra Zerd├╝┼čt d├╝┼č├╝n├╝rler taraf─▒ndan geli┼čtirilerek di─čerlerinin yan─▒ s─▒ra Yahudilik, H─▒ristiyanl─▒k ve ─░slam’─▒n ├Ânemli y├Ânlerini etkileyecektir; bu da Pers mitolojik d├╝┼č├╝ncesinin modern ├ža─čda d├╝nya ├žap─▒nda dini inanc─▒n temelini olu┼čturdu─čunu g├Âstermektedir.


Bir cevap yaz─▒n

E-posta hesab─▒n─▒z yay─▒mlanmayacak.

.worldhistory

Bir cevap yaz─▒n

E-posta hesab─▒n─▒z yay─▒mlanmayacak.

Enable Notifications    OK No thanks